آيا قدرتي به نام اراده وجود دارد

پايگاه اينترنتي دويچه وله (راديو آلمان) روز چهارشنبه نوشت: يافته هاي جديد علمي نشان مي دهد كه قدرتي به نام اراده وجود ندارد.

به گزارش دويچه وله، يكي از فرضيه هاي جنجال برانگيزي كه اخيرا توسط يكي از بزرگترين دانشمندان مغز و اعصاب مطرح شده بر اين نكته تاكيد مي كند كه تصميم -گيري تنها بستگي به ساختار و عملكرد مغز دارد و اراده آزاد چيزي غير از يك تصور نيست، تصوري كه به ما احساس خوبي مي دهد.

"ولف زينگر" (‪ (Wolf Singer مدير موسسه "ماكس پلانك" در فرانكفورت آلمان مي -گويد: "ما فكر مي كنيم كه مي توانيم آزادانه و براساس دلايل منطقي تصميم بگيريم. از ديد علمي، مغز سيستمي پيچيده و بدون يك مركز مشخص است كه همه چيز را برنامه ريزي مي كند و عملكرد مغز كه تعيين كننده رفتار ماست پروسه اي نوروبيولوژيك است. يعني اينكه نوع تصميم گيري ما كاملا به ساختار مغزي مان وابسته است و اينكه مغز چگونه شكل گرفته است و چطور اطلاعات دريافتي را بررسي مي كند."

پس اراده اي براي تصميم گيري وجود ندارد و رفتار ما به عادات و نوع تربيتمان و اينكه چگونه مغزمان فرم گرفته بستگي دارد و دقيقا همين فرم و ساختمان است كه نحوه تصميم گيري را مشخص مي كند و اينطور به نظر مي رسد كه تمام اين روند ناخودآگاه است. ولف زينگر معتقد است: "تازه بعد از انجام يك كار، ما افكارمان را مرتب مي كنيم ، به بررسي آگاهانه اوضاع مي پردازيم و بعد فكر مي كنيم كه حتي مي توانستيم به گونه ديگري تصميم بگيريم، اما داستان اينگونه نيست. قضيه آنطور پيش مي رود كه بايد پيش مي رفت و تازه بعد از ماجرا براي ما حالت قصد و عمد پيدا مي كنند."

اين نظريه قبل از همه در ميان فيلسوفان مخالفين سرسختي دارد كه معروف ترين چهره مخالف و منتقد "يورگن هابرماس" (‪ (urgen Habermas است.

به نظر هابرماس اينكه اختيار وقدرت تصميم گيري آزادانه وجود ندارد و آنچه ما انجام مي دهيم زاييده فعاليت نورن ها و سيناپس هاي مغزي است، بي جاست.

وي مي گويد: "اگر اينگونه باشد هيچ جايي براي قدرت استدلال باقي نمي ماند، در نتيجه از اين به بعد كسي مسوول اعمالش نيست. مثلا نيازي نيست از يك قاتل پرسيد به چه علت آدم كشتي؟ چون مدل ساختمان مغزي اش اينگونه عمل مي كند.

"اما در اين رابطه زينگر پاسخ جالبي دارد: "حتي جنايتكار را بايد به چشم قرباني نگاه كرد، به دليل اينكه فعاليت مغزي اش غيرعادي است و درست مثل آدمي كه به دليل تومور مغزي كنترل رفتارش را از دست داده و بيمار است، اما حتي بدون اراده آزدانه هم يك قاتل خطري براي همه محسوب مي شود و بايد جلويش گرفته شود."

وي مي افزايد: "اما اراده و اختيار اموري ذاتي نيستند كه از طريق ژنها به ارث رسيده باشند و اراده مثل يك قرارداد اجتماعي است، واقعيتي كه ساخته و پرداخته نظام اجتماعي است و تاثير يك واقعيت اجتماعي كمتر از رفتارهاي ذاتي نيست." واقعيت هاي اجتماعي مختلفي وجود دارند، مثلا مي توان پرسيد، آدم ها چرخ دارند؟ هم بله و هم نه!

به اعتقاد زينگر، "از ديد طبيعي آدم چرخ ندارد،اما چرخ و وسيله هاي حركتي چرخدار را اختراع كرده، پس آدمي كه سوار دوچرخه است خودش هم چرخ دارد و شبيه اين داستان در مورد حق و وظيفه هم صدق مي كند. اينها ذاتي نيستند، اما جزيي از ساختار اجتماعي و در مورد تك تك ما صادق هستند."

زينگر اضافه مي كند: "حالا اين سوال مشكل كه آدم اراده آزاد دارد؟ جواب از يك طرف آري است، از طرف ديگر خير. از ديد طبيعي، نه ندارد، اما آدم ها اراده آزاد را كشف و آن را در نظام اجتماعيشان ثبت كردند و چون به اين تصوير ثبت شده باور دارند خود را صاحب اختيار و اراده مي دانند. آدم صاحب اراده آزاد همان مفهوم آدم چرخ دار را دارد."

نكته جالب اينكه كلمه اراده آزاد در بسياري از فرهنگ هاي غيراروپايي مفهومي ندارد و اين نكته را شايد بتوان اينگونه تعبير كرد كه اراده آزاد نه تنها يك قرارداد اجتماعي، بلكه يك مسئله فرهنگي است.