نگاهى به سيماى امام صادق عليه السلام (1)

ششمين امام شيعيان، و پنجمين امام از نسل اميرالمومنين عليه السلام، كنيه او ابوعبدالله و لقب مشهورش «صادق‏» است. لقب هاى ‏ديگر نيز دارد، از آن جمله صابر، طاهر و فاضل؛ اما چون ‏فقيهان و محدثان معاصر او كه شيعه وى هم نبوده‏اند، حضرتش را به درستى حديث و راستگويى در نقل روايات بدين لقب ستوده‏اند، لقب«صادق‏» شهرت يافته است وگرنه امامى را كه منصوب از طرف ‏خدا و منصوص از جانب امامان پيش از اوست، راستگو گفتن، آفتاب ‏را به «روشن‏» وصف كردن است .

ابن حجر عسقلانى نويسد: ابن حبان گويد: در فقه و علم و فضيلت از سادات اهل بيت ‏بود .

ولادت او ماه ربيع‏الاول سال هشتاد و سوم از هجرت رسول خدا (ص)، و در هفدهم آن ماه بوده است. ولى بعضي مورخان و تذكره‏نويسان ولادت حضرت را در سال هشتادم از هجرت نوشته‏اند و در ماه ‏شوال سال صد و چهل ‏و هشت هجرى به ديدار پروردگار شتافت . مدت ‏زندگانى ايشان شصت و پنج ‏سال بوده است.

بزرگان اهل سنت و جماعت از روزگار وى تا امروز، او را به ‏كرامت‏ خلق، دانش فراوان، بخشش بسيار و عبادت طولانى ستوده‏اند. صدوق به اسناد خود از فقيه مدينه، مالك پسر انس روايت كند: بر جعفربن محمد عليه السلام در مى‏آمدم، براى من بالش مى‏نهاد و مرا حرمت مى‏داشت و مى‏گفت: مالك! تو را دوست مى‏دارم . و من از گفته او خشنود مى‏شدم و خدا را سپاس مى‏گفتم . او هميشه در يكى ‏از سه حالت ‏بود: روزه‏دار، بر پا ايستاده به نماز، ذكر گوينده. او از بزرگان، عابدان و زاهدانى بود كه از خدا مى‏ترسند .
از آغاز ولادت تا هنگام رحلت اين امام بزرگوار، ده تن از امويان به نام هاى: عبدالملك پسر مروان، وليد پسر عبدالملك (وليد اول)، سليمان پسر عبدالملك، عمر پسر عبدالعزيز، يزيد پسر عبدالملك، (يزيد دوم)، هشام پسر عبدالملك، وليد پسر يزيد (وليد دوم)، يزيد پسر وليد (يزيد سوم)، ابراهيم پسر وليد و مروان پسر محمد، و دو تن از عباسيان ابوالعباس، عبدالله پسر محمد معروف به سفاح و ابوجعفر پسر محمد معروف به ‏منصور بر حوزه اسلامى حكومت داشته‏اند. آغاز امامت امام صادق عليه السلام با حكومت هشام پسر عبدالملك و پايان آن، با دوازدهمين سال‏ از حكومت ابوجعفر منصور (المنصور بالله) مشهور به دوانيقى ‏مصادف بوده است. مدفن آن امام بزرگوار قبرستان بقيع است، آنجا كه پدر و جد او به خاك سپرده شده‏اند .

نام مادر او، فاطمه يا قريبه دختر قاسم بن محمد بن ابى‏بكراست و ام فروه كنيه داشته است .

مادر ام فروه، اسماء دختر عبدالرحمان ابن ‏ابى‏بكر است .

امام صادق عليه السلام در باره مادرش فرموده است: مادرم مومن، متقى و نيكوكار بود و خدا نيكوكاران را دوست مى‏دارد .

كلينى به اسناد خود از عبدالاعلى آورده است: ام‏فروه را ديدم‏ ناشناس گرد كعبه طواف مى‏كرد و حجرالاسود را به دست چپ سود .

مردى از طواف كنندگان به او گفت: در سنت ‏خطا كردى. ام‏فروه پاسخ‏داد: ما از دانش تو بى‏نيازيم . و از اين پاسخ مى‏توان آشنايى ‏او را به مسائل فقهى دريافت .

چنان كه مشهور است فرزندان آن حضرت ده تن بوده‏اند، هفت پسر به نام هاى اسماعيل، عبدالله، موسى، اسحاق، محمد، عباس وعلى و سه دختر به نام هاى ام‏فروه، اسماء و فاطمه .

اسماعيل پسر بزرگتر آن امام است و پدر، وى را دوست مى‏داشت .

گمان بعضى از شيعيان بود كه اسماعيل بعد از پدرش به امامت ‏خواهد رسيد. اما او در روزگار زندگانى پدر درگذشت و امام، وى ‏را در گورستان بقيع به خاك سپرد و بر مردن او سخت گريان شد .

سالى با او به حج‏ رفتم، چون هنگام گفتن لبيك رسيد، سخن در گلوى او بريد و نزديك بود از شتر بيفتد، گفتم: پسر رسول خدا! مى‏بايست لبيك ‏بگويى! گفت: پسر ابى عامر! چگونه جرات كنم و بگويم: لبيك، اللهم لبيك، در حالى كه مى‏ترسم خدايم بگويد نه لبيك و نه ‏سعديك ؟!
پيش از به خاك سپردن، روى او را گشود تا مردم ببينند اسماعيل‏ مرده است، ولى پس از مرگ اسماعيل گروهى مردن او را باور نكردند و پس از امام صادق او را امام دانستند .

اسماعيليان يا هفت اماميان كه صدها سال بعد به دو فرقه ‏نزاريه و مستعلويه تقسيم شدند، به دين اسماعيل منسوب‏اند. هفت ‏اماميان هم اكنون در كشورهايى از جمله ايران، پاكستان و هندوستان به سر مى‏برند. امام صادق عليه السلام سى ‏و يك ‏سال و به روايتى ‏سى و چهار سال در كنار پدرش امام باقر عليه السلام بوده است . در سفرى كه امام باقر، به خواست هشام پسر عبدالملك به شام رفت، همراه او بود. از او روايت ‏شده است: چون به دمشق رسيديم، هشام سه روز ما را نپذيرفت و روز چهارم اجازه ديدار داد. چون ‏به مجلس او درآمديم بر تخت نشسته بود و فرماندهان سپاه وى در دو صف ايستاده بودند. بزرگان خاندان او نيز حضور داشتند. پس ‏پدرم را تكليف تيراندازى كرد، او عذر خواست و سرانجام با اصرار هشام پذيرفت و نُه تير پى همديگر افكند و هر تير بر تير نخستين خورد. هشام را خوش نيامد و مدتى ما را ايستاده نگاه ‏داشت . پدرم خشمگين گشت و هشام چون خشم او را ديد، وى را بر سر تخت ‏برد و دست در گردن او افكند و در سمت راست‏ خود نشاند.

پس دست در گردن من درآورد و مرا در سمت راست پدرم جاى داد .

چنان كه اشاره شد، امام صادق عليه السلام گذشته از منزلتى كه نزد شيعيان دارد، در ديده عامه مسلمانان نيز داراى مقامى والاست .

بزرگان اهل سنت و جماعت از روزگار وى تا امروز، او را به ‏كرامت‏ خلق، دانش فراوان، بخشش بسيار و عبادت طولانى ستوده‏اند صدوق به اسناد خود از فقيه مدينه، مالك پسر انس روايت كند: بر جعفربن محمد عليه السلام در مى‏آمدم، براى من بالش مى‏نهاد و مرا حرمت مى‏داشت و مى‏گفت: مالك! تو را دوست مى‏دارم . و من از گفته او خشنود مى‏شدم و خدا را سپاس مى‏گفتم . او هميشه در يكى ‏از سه حالت ‏بود: روزه‏دار، بر پا ايستاده به نماز، ذكر گوينده. او از بزرگان، عابدان و زاهدانى بود كه از خدا مى‏ترسند .

ابن شهر آشوب از مالك بن انس روايت كند: از جعفربن محمد در فضل و علم و پارسايى برتر نديدم . يا روزه ‏بود، يا نماز مى‏خواند، يا ذكر مى‏گفت. از بزرگان و اكابر و زاهدان بود و از آنان كه از پروردگار مى‏ترسند. بسيار حديث، نيكو محضر و پر فايده بود. چون «قال رسول‏الله» مى‏گفت رنگش ‏دگرگون مى‏گشت .
بسيار حديث( کسي سخنان جديد مي گويد)، خوش محضر و بسيار فائده بود. سالى با او به حج‏ رفتم، چون هنگام گفتن لبيك رسيد، سخن در گلوى او بريد و نزديك بود از شتر بيفتد، گفتم: پسر رسول خدا! مى‏بايست لبيك ‏بگويى! گفت: پسر ابى عامر! چگونه جرات كنم و بگويم: لبيك، اللهم لبيك، در حالى كه مى‏ترسم خدايم بگويد نه لبيك و نه ‏سعديك ؟! على بن عيسى اربلى مولف كشف‏ الغمه از محمدبن طلحه‏ در باره او آورده است: شنيدن سخنانش موجب زهد دنيا مى‏شد و اقتداى به او بهشت را در پى داشت. نور چهره‏اش گواهى مى‏داد از سلاله نبوت است و پاكى كردارش آشكار مى‏ساخت از ذريه رسالت است .

بزرگانى چون يحيى‏بن سعيد انصارى، ابن جريح، مالك‏بن انس، سفيان ثورى، سفيان‏بن عيينه، ابوحنيفه، شعبه و ايوب سختيانى ‏از علم او بهره گرفتند، و آن بهره‏گيرى را براى خود مباهات ‏شمردند و بدان شرف يافتند و فضيلت كسب كردند .

او از بزرگان اهل بيت و سادات آنان بود . علمى فراوان و عبادتى بسيار و اورادى پيوسته و زهدى آشكار داشت و بسيار تلاوت ‏بود. معانى قرآن كريم را تتبع مى‏كرد و گوهرهاى آن را بيرون‏ مى‏آورد و از عجايب آن بهره مى‏گرفت. اوقات خود را بر انواع ‏طاعت ها قسمت كرده بود كه در آن حساب نفس خويش مى‏نمود. ديدن او آخرت را به ياد مى‏آورد . ابن شهر آشوب از مالك بن انس روايت كند: از جعفربن محمد در فضل و علم و پارسايى برتر نديدم . يا روزه ‏بود، يا نماز مى‏خواند، يا ذكر مى‏گفت. از بزرگان و اكابر و زاهدان بود و از آنان كه از پروردگار مى‏ترسند. بسيار حديث، نيكو محضر و پر فايده بود. چون «قال رسول‏الله» مى‏گفت رنگش ‏دگرگون مى‏گشت .

ابونعيم اصفهانى درباره او نوشته است: امام ناطق، زمامدار سابق، ابوعبدالله جعفربن محمد صادق بر عبادت و خضوع روى آورد و عزلت و خشوع را برگزيد و از مهترى و رياست دورى جست .

شهرستانى در ملل و نحل مى‏نويسد: جعفربن محمدالصادق داراى‏ علمى بسيار و ادبى كامل بود. زهد و پارسايى داشت. نه گرد مهترى گرديد و نه بر سر خلافت ‏با كسى به جنگ برخاست. آن كه در درياى معرفت ‏شنا كند در شط نمى‏افتد و آن كه به اوج حقيقت رسد از فرود آمدن نمى‏ترسد .

ابن خلكان درباره حضرتش نوشته است: از سادات اهل بيت ‏بود و به خاطر راستى در گفتار به صادق ملقب گشت. فضل او مشهورتر از آن است كه گفته‏اند .

و عطار از عارفان بزرگ سده هفتم درباره حضرتش چنين نوشته است: آن سلطان مصطفوى، آن برهان حجت نبوى، آن صديق، آن عالم ‏تحقيق، آن ميوه دل اوليا، آن جگر گوشه انبياء، آن ناقد على، آن وارث نبى، آن عارف عاشق، جعفر الصادق رضى‏الله عنه، گفته ‏بوديم كه اگر ذكر انبيا و صحابه و اهل بيت كنيم كتابى جداگانه ‏بايد ساخت. اين كتاب شرح اولياست كه بعد از ايشان بوده‏اند اما به سبب تبرك به صادق ابتدا كنيم .

و چون از اهل بيت ‏بيشتر سخن طريقت، او گفته است و روايت از او پيش آمد، كلمه‏اى چند از آن حضرت بياورم كه ايشان همه‏ يكى‏اند. چون ذكر او كرده‏اند، ذكر همه بود. نبينى كه قوم‏ مذهب او دارند، مذهب دوازده امام دارند . يعنى يكى دوازده است ‏و دوازده يكى . اگر تنها صفت او گويم به زبان، عبارت من راست‏ نيايد كه در جمله علوم و اشارت و عبادات بدون غلو‏ به كمال بود. و همه الهيان را شيخ بود، و همه محمديان را امام بود. هم اهل ‏ذوق را پيشرو بود و هم اهل عشق را پيشوا . هم عباد را مقدم بود و هم زهاد را مكرم . هم در تصنيف اسرار حقايق خطير بود، هم در لطافت اسرار تنزيل و تفسير بى‏نظير .

عمرو بن ابى مقدام گفته است: هر گاه جعفربن محمد را مى‏ديدم ‏مى‏دانستم او سلاله پيمبران است و ابوجعفر منصور او را از كسانى ‏دانسته است كه از خدا به آنان الهام مى‏شود (محدث) .

و خانقانى شروانى در منشات نوشته است: جعفر صادق عالم مطلق ‏بود.

اين چند گواهى را كه اندكى از بسيار است ‏براى آن نوشتم تا آنان كه تتبعى چنان كه بايد در سيره معصومان ندارند و شرح ‏زندگانى امامان شيعه را جز از گويندگان شيعى نشنيده و يا جز در ماخذهاى غير شيعى نخوانده‏اند، بدانند كه قدر و منزلت اين ‏امام تنها در ديده شيعيانش بزرگ نيست، هر كه علمى و بصيرتى‏ داشته برابر او فروتن بوده و بزرگش مى‏داشته است.

و «زيد» عموى او درباره وى گفته است: در هر زمان مردى از ما اهل بيت است كه خدا به او بر خلق خود احتجاج مى‏كند و حجت زمان ما برادرزاده‏ام «جعفر» است؛ آن كه او را پيروى كند، گمراه نگردد و آن كه مخالف وى بود، هدايت نشود .

در روزگار رسول خدا، هر گاه ياران آن حضرت را به حكمى فقهى ‏نياز مى‏افتاد به قرآن يا حديث رجوع مى‏كردند و يا از شخص پيغمبر(ص) مى‏پرسيدند و پاسخ مى‏گرفتند و اگر به او دسترسى نداشتند به ‏آنان كه از فقه بهره‏اى داشتند روى مى‏آوردند، از ياران رسول (ص) آن كه مى‏توانست ‏حكم خدا را چنان كه هست ‏بگويد و هر مشكل ‏فقهى را به سرانگشت علم بگشايد، على عليه السلام بود. على پيوسته ‏با پيامبر(ص) به سر مى‏برد و معنى قرآن و حديث را از او فرامى‏گرفت و خود در اين باره چنين مى‏گويد: گاه رسول خدا را سخنى است و آن را دو گونه معنى است، گفتارى ‏است ‏خاص و گفتارى است عام، آن سخن را كسى شنود كه نداند رسول‏ خدا از آنچه خواهد، پس شنونده آن را توجيه كند بى ‏آن كه معنى آن ‏را بداند، يا مقصود او را بشناسد، يا آن كه بداند آن حديث چرا گفته شده است و همه ياران رسول خدا چنان نبودند كه از او چيزى‏ پرسند و دانستن معنى آن را از او خواهند... و از اين گونه ‏چيزى بر من نگذشت جز آن كه آن را از او پرسيدم و به خاطر سپردم.

پس از رحلت رسول(ص) و دوران خلافت‏ خلفا هر گاه در مسئله‏اى ‏فقهى كار بر خليفه يا صحابه رسول(ص) دشوار مى‏شد، به على عليه السلام رجوع مى‏كردند و او مشكل آنان را مى‏گشود. چون على به شهادت ‏رسيد، دشمنان كار را بر فرزندان و شيعيان او تنگ كردند. و ميان مردم و آنان جدايى افكندند. از سوى ديگر، دين به دنيا فروختگان نيز براى خشنودى حاكمان وقت و يا سود خود، به ساختن ‏روايت ها پرداختند، تا آنجا كه شناخت ‏حديث درست از نادرست ‏بر فقيهان دشوار گرديد. مى‏توان گفت از سال چهلم هجرى تا نزديك به ‏پايان سده نخستين هجرت جز معدودى از صحابه و تابعان از فقه ‏درست فقه آل محمد (ص) بى‏بهره بودند .

در روزگار امام باقر اندكى گشايش پديد آمد و ساليان 148- 114 ( دوران امامت امام صادق -ع‏) عصر انتشار فقه آل محمد يا به ‏تعبير ديگر، روزگار تعليم و تدريس فقه جعفرى بود. در اين ‏سال ها مدينه نيز چهره ديگرى يافته بود .